De muziek
Fado in een portkelder
Wat fado is, de twee gitaren die haar spelen, waar ze vandaan komt en wat saudade betekent: een korte luistergids voor het fado-optreden in de kelder van Fonseca.
Bekijk data voor fado bij Fonseca ↗Kort antwoord
Fado is Portugese stedelijke zang, sinds 2011 op de lijst van immaterieel erfgoed van UNESCO: meestal één zanger met een Portugese gitaar en een akoestische gitaar, die in het Portugees zingt over verlangen, lot, liefde en het stadsleven. In de kelder van Fonseca begeleidt een kort live-optreden de proeverij. De woorden kennen is niet nodig. Luister naar de Portugese gitaar die antwoordt op de stem, en naar de pauzes aan het einde van de frases, waar veel van het gevoel zit.
Wat UNESCO met fado bedoelt
UNESCO schreef fado in 2011 in en beschouwt het als muziek en poëzie tegelijk, ontstaan uit een mix van bronnen: gezongen dansen die via Brazilië en Afrika kwamen, Portugal's eigen liederen en dansen, de muziek van plattelandsbewoners die naar Lissabon verhuisden, en de stadsliederen van het begin van de 1800. De gebruikelijke bezetting is één stem, een mannen- of vrouwenstem, boven twee instrumenten, de Portugese guitarra en een gewone akoestische gitaar met stalen snaren. Professionele fadistas zingen in concertzalen en in de kleine fadohuizen; amateurs houden de traditie levend in clubs in de oudere wijken van Lissabon.
De twee gitaren
Het instrument dat je als eerste opvalt is de guitarra portuguesa: een rond, peervormig citternachtig instrument waarvan de twaalf stalen snaren in zes paren lopen, gestemd met een waaier van horlogesleutelachtige stemschroeven op de kop. Bouwers maken twee modellen, vernoemd naar Lissabon en Coimbra, die verschillen in grootte, versiering en stemming. In de Lissabonse begeleidingsstijl opent de guitarrista het lied, vaak met een frase uit de tweede helft van de melodie, en antwoordt vervolgens op elke regel die de zanger brengt, zodat de twee lijken te converseren. De akoestische gitaar, in het Portugees viola genoemd, speelt daarnaast mee.
Lissabon, Coimbra en Porto
Het gedocumenteerde verhaal van de fado begint in het Lissabon van de jaren 1820, in de bohémienstraten van Alfama, Bairro Alto en Mouraria, en mogelijk is de traditie nog ouder. De tweede grote traditie behoort toe aan Coimbra en haar universiteit: mannen in studentenpij en cape zingen haar na het vallen van de duisternis, op de treden van oude kerken en op de pleinen van de stad. Porto's rol in dit verhaal is die van het instrument: in de achttiende eeuw namen de koopmansfamilies van de stad een lokaal aangepaste citer op, een van de voorlopers van de Portugese gitaar, voor muziek aan huis.
Saudade en de vorm van een lied
Fado wordt vaak in verband gebracht met saudade, de Portugese naam voor een melancholisch verlangen naar iemand of iets dat afwezig is, misschien wel voorgoed. Veel liederen gaan over de zee, de armen, de liefde en het lot, maar een fado kan over van alles gaan. Muzikaal gezien let u op rubato: de stem blijft hangen op de laatste noot van een regel terwijl de gitaren wachten tot die ten einde is, een pauze die veel van de dramatiek draagt. Melodieën kunnen tussen majeur en mineur bewegen, soms binnen één couplet.
Een fadohuis of een kelderoptreden?
Fado bereikt bezoekers in verschillende settings. Concertzalen presenteren haar als een podiumvoorstelling. Kleine fadohuizen, die UNESCO naast het concertcircuit noemt, maken haar het middelpunt van een avond. Plekken zoals de kelder van Fonseca verweven een kort optreden met iets anders, hier een portproeverij. Geen van deze is de enige juiste manier om haar te horen; ze vragen simpelweg een verschillend deel van uw avond. Als het kelderoptreden u naar meer doet verlangen, is een fadohuis op een andere avond de natuurlijke volgende stap.
Luisteren in de kelder
In de kelder van Fonseca wordt het fado-optreden gespeeld terwijl de proeverij wordt ingeschonken, zodat de muziek en de twee glazen samen arriveren. Het is een kort optreden, geen volledig concert, en wie er op een bepaalde avond speelt, is de keuze van het huis. De liederen worden in het Portugees gezongen zonder vertaling, wat minder van belang is dan u misschien zou denken: de inleiding van de gitaar, de aangehouden noten van de zangeres en de stilte tussen de liederen vertellen u het meeste van wat u nodig hebt. Bewaar het gesprek voor de pauzes tussen de liederen, zoals u bij elk kleinschalig akoestisch optreden zou doen.
Veelgestelde vragen
Moet ik Portugees verstaan om van fado te genieten?
Nee. De liederen zijn in het Portugees, maar de stem, de antwoordende frasen van de guitarra en de lang aangehouden noten dragen het gevoel over zonder vertaling.
Wat is het verschil tussen de Portugese gitaar en een gewone gitaar?
De guitarra portuguesa heeft een ronde, peervormige klankkast en twaalf stalen snaren in zes paren, met stemsleutels in horlogesleutelvorm. De akoestische gitaar ernaast levert de akkoorden.
Bronnen